OCOP và kinh tế xanh — Khi chính sách tốt gặp thực thi kém

Chương trình OCOP (One Commune One Product) được Chính phủ phê duyệt và triển khai tại Việt Nam từ năm 2018 — theo Cổng Thông tin điện tử Bộ Khoa học và Công nghệ — với mục tiêu phát triển sản phẩm đặc trưng của từng địa phương. Đến nay, cả nước đã có hơn 10.000 sản phẩm được công nhận OCOP từ 3 sao trở lên. Con số này nghe ấn tượng — nhưng khi nhìn vào thực tế thị trường, bức tranh phức tạp hơn nhiều.

Điểm mạnh của OCOP

OCOP là một khung chính sách có tư duy đúng: thay vì sản xuất đại trà cạnh tranh bằng giá, tập trung vào giá trị đặc trưng của từng địa phương. Đây là hướng đi phù hợp với xu hướng tiêu dùng toàn cầu — người tiêu dùng ngày càng sẵn sàng trả cao hơn cho sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, câu chuyện địa phương thuyết phục, và chất lượng được kiểm chứng.

Một số địa phương đã tận dụng tốt khung OCOP để xây dựng thương hiệu vùng thực sự: trà Shan tuyết Hà Giang, mật ong Mèo Vạc, cà phê Arabica Sơn La — những sản phẩm này đang tìm được chỗ đứng trên thị trường trong và ngoài nước.

Điểm nghẽn trong thực thi

Thực tế triển khai tại nhiều địa phương cho thấy: OCOP đang được thực thi như một chương trình đánh số, không phải như một chương trình xây dựng thương hiệu. Khoảng cách từ sản phẩm có chứng nhận OCOP đến sản phẩm có mặt trên kệ hàng siêu thị hay xuất khẩu vẫn còn rất lớn.

Có ba điểm nghẽn cụ thể MASTERY quan sát được qua tham vấn với nhiều địa phương: Thứ nhất, chứng nhận OCOP được trao dựa trên hồ sơ và tiêu chí kỹ thuật, nhưng thiếu đánh giá về khả năng thương mại hóa. Thứ hai, sau khi có chứng nhận, đa số hộ sản xuất không có năng lực marketing và phân phối để tiếp cận thị trường rộng hơn. Thứ ba, chính quyền địa phương thường tập trung vào việc tăng số lượng sản phẩm OCOP để đạt chỉ tiêu, thay vì đầu tư chiều sâu để một số sản phẩm trở thành thương hiệu thực sự.

OCOP và kinh tế xanh — Mối liên hệ bị bỏ quên

Điều đáng tiếc là OCOP và các chương trình kinh tế xanh (Nông thôn mới nâng cao, du lịch nông nghiệp, kinh tế tuần hoàn) đang được triển khai song song nhưng thiếu liên kết. Một sản phẩm OCOP chất lượng cao — nếu được kể đúng câu chuyện và gắn với trải nghiệm thực địa — có thể trở thành lý do để du khách đến vùng đất đó. Nhưng hiếm khi có ai ngồi lại để thiết kế sự liên kết này một cách chiến lược.

Định hướng của MASTERY

Khi đồng hành với các địa phương trong chiến lược phát triển kinh tế nông thôn, MASTERY không nhìn OCOP như một chương trình chứng nhận đơn lẻ. Chúng tôi xem nó như một trong các công cụ để xây dựng bản sắc kinh tế của địa phương — cần được tích hợp vào chiến lược tổng thể về vùng đất, thay vì tồn tại như một chương trình riêng biệt của một sở ngành.